Thái Nguyên: Rối Tày Thẩm Rộc hồi sinh

Phường rối Thẩm Rộc biểu diễn tại Lễ hội Lồng tồng

Theo lời giới thiệu của cán bộ Phòng Văn hóa huyện, tôi tìm đến thôn Yên Hòa 2 để gặp nghệ nhân Ma Quang Tiều, một thành viên trong phường rối Thẩm Rộc. Rót nước mời khách rồi ông Tiều vào buồng lấy ra một tệp tài liệu đưa cho tôi xem “Xuất xứ về phường rối Thẩm Rộc và những bài giáo bằng chữ nôm Tày đã được dịch ra tiếng Tày, tiếng Kinh.
Theo tài liệu ghi chép thì nghệ thuật rối cạn của dòng họ Ma Quang ra đời đã mấy trăm năm. Ông tổ của phường rối Thẩm Rộc là cụ Ma Quang Bằng (tức là Ma Công Bằng) vốn là người rất yêu thích văn nghệ, biết bên tỉnh Tuyên Quang có trò rối, cụ Ma Công Bằng đã lặn lội sang đó để học cách diễn trò. Rồi cụ mang về 5-6 con rối cùng một cuốn “bảo bối” ghi chép lại các bài giáo.
Ban đầu, rối Tày Thẩm Rộc chỉ có 5-6 con, đến đời cụ Tổ thứ năm là ông Ma Quang Lai đã dựa theo những tích truyện chế tác thêm cho phù hợp thành bộ rối 33 con. Bộ rối thể hiện nhiều nhân vật đa dạng. Có những con vật siêu thực như rồng, có những con vật có thật như hạc, ngựa, tắc kè… Tất cả các con rối được tạo hình khá đẹp mắt và sinh động, gắn với quan niệm thẩm mỹ trong nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Tày. Đặc biệt, một số con rối là hình người, khoác trên mình những bộ xiêm áo lộng lẫy bằng vải màu.

Sau bao năm tháng thăng trầm, nghệ thuật Rối Tày Thẩm Rộc (Thái Nguyên) đã hồi sinh.

Theo nghệ nhân Ma Quang Tiều, đã thành thông lệ, vào ngày hội Lồng tồng (mồng 6.1 âm lịch) hằng năm hoặc trong những dịp lễ hội của dân bản, những màn múa rối Thẩm Rộc đều thu hút khán giả nô nức tới xem. Mỗi buổi biểu diễn múa rối thường kéo dài khoảng một tiếng đồng hồ, theo trình tự nội dung “tiền ối, hậu la”. Nghĩa là mở màn biểu diễn (phần “ối”), 2 con rối to nhất được đưa lên sân khấu biểu diễn, đó là những con rối “đầu đàn”. Con mặt đỏ tượng trưng cho người đàn ông gọi là giống đực, con mặt trắng tượng trưng cho đàn bà giống cái. Tiếp theo phần “ối” là các trò diễn phụ họa cho các bài giáo. Lời giáo trong các trò rối là những bài văn vần, phần nhiều bằng tiếng Kinh và một số bằng tiếng Tày, được chia ra thành các bài như: Giáo pháo, Giáo mệ, Giáo chàng, Giáo xiêm, Giáo cày bừa, Giáo tắc kè, Giáo trống, Giáo màn… Nội dung bài giáo là tích cổ cùng với lời ca ngợi thần thánh linh thiêng, chúc tụng vua quan khang thọ, dân bản bình yên, giàu có, đỗ đạt…
Phường rối “thức giấc”
Trải qua 13 đời lưu truyền và tiếp nối, 33 quân rối cổ đến nay đã có tuổi đời hơn 200 năm vẫn được dòng họ Ma Quang giữ gìn rất cẩn thận. Tuy nhiên, suốt một thời gian dài (từ 1958 đến 1997), do chiến tranh và cuộc sống của các gia đình trong dòng họ Ma Quang còn nhiều khó khăn nên phường rối bị mai một, gián đoạn.

Các nghệ nhân phường rối Thẩm Rộc khấn vái tổ tiên trước khi diễn trò rối.

Năm 1997, một đoàn cán bộ nghiên cứu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cùng một chuyên gia người Mỹ đã tìm đến làng Thẩm Rộc để sưu tầm một số hiện vật văn hóa dân tộc. Biết dòng họ Ma Quang hiện còn lưu giữ những con rối cổ cũng như nghệ thuật rối cạn đặc sắc một thời, những vị khách đã đề nghị ông Ma Quang Chóng cùng với cha của mình là ông Ma Quang Mai khôi phục nghệ thuật rối cạn gia truyền. 

Được sự giúp đỡ của Đoàn nghiên cứu, ông Chóng đã nhờ người dịch được 12 bài giáo, 8 trò rối cổ từ sách nôm Tày cổ rồi chế tác lại một số con rối đã bị mối mọt, lập phường tập luyện, biểu diễn. Năm 1998, sau một thời gian dài bị lãng quên, tại sân làng Thẩm Rộc những con rối với áo xiêm lộng lẫy, những rối nông dân, rối tắc kè, rối trâu cày… “bước” ra sân khấu trong những tiếng reo hò, cổ vũ, những tràng vỗ tay rào rào không ngớt. Nhiều cụ già không cầm được nước mắt khi nhìn thấy hình ảnh tuổi thơ của mình qua những trò rối đã diễn cách đây gần nửa thế kỷ…

Nguồn: Báo Văn hóa