Hoạt động Bộ VHTTDL

Về thăm dàn nhạc của những nghệ sĩ chân lấm tay bùn

“Làng tôi có cây đa cao ngất từng xanh Có sông sâu lơ lững vờn quanh êm xuôi về Nam Làng tôi bao mái tranh san sát kề nhau Bóng tre ru bên mấy hàng cau…” Nhạc điệu của lời hát ấy trầm bổng vang lên giữa một làng quê,

Dàn violon đầu tiên của thôn Then.

NHẠC CỤ BÁC HỌC Ở… LÀNG

Trong một lần dự đám cưới, tôi đã thật sự ấn tượng khi nghe tiết mục văn nghệ đầy tính chuyên nghiệp của dàn nhạc violon giữa vùng quê nghèo, càng bất ngờ hơn, khi biết rằng các nhạc công chơi loại nhạc cụ quý tộc ấy lại là những… “anh Hai lúa” đích thực. Ngỡ ngàng và tò mò, hỏi thăm về “dàn nhạc đặc biệt” và được chỉ dẫn về thôn Then (xã Thái Đào, huyện Lạng Giang, Tỉnh Bắc Giang).

Ông Khoa đang kéo violon trong sân nhà.

Từ lâu, địa danh ấy đã nổi tiếng yêu văn nghệ, ngay từ năm 1935 trong thôn đã có đội bát âm do 4 cụ cao tuổi thành lập. Là một làng quê Bắc bộ truyền thống với kinh tế chủ yếu là trồng lúa nước và hoa màu, nhưng người dân nơi đây luôn gắn cuộc sống nghĩa tình với các sinh hoạt văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Hàng năm, vào mùng 9 và 10 Tết (tháng Giêng) người dân lại hòa mình vào ngày “Hội xuân Thái Đào” với lễ rước kiệu và các trò chơi dân gian như thi vật, thi cỗ, chọi gà… Từ khi xuất hiện trong tiết mục biểu diễn của Đoàn nhạc Bắc Hà, violon - nhạc cụ được du nhập từ nước ngoài với cấu tạo từ 70 bộ phận và đòi hỏi kỹ thuật chơi rất cao đã thu hút được người dân trong thôn. Đến thôn Then, vừa bước qua cổng làng, chưa thấy bóng người nhưng đã nghe âm vang trong gió tiếng đàn violon nhè nhẹ. Thứ nhạc cụ bác học ấy gắn liền với những bản nhạc cổ điển thường chỉ được diễn trong những nhà hát lớn và kén người nghe. Thế nhưng với những người nông dân chân lấm tay bùn nơi quê nghèo nó lại trở nên quen thuộc và gắn bó với họ qua các bài hát dân gian như: “Trống cơm”, “Bèo dạt mây trôi”… hay các bài ca ngợi quê hương đất nước như: “Làng tôi”, “Du kích sông Thao”, “Qua miền Tây Bắc”…

Âm thanh nhẹ nhàng của vĩ cầm lôi cuốn người dân trong thôn, họ nghe và yêu thích rồi tự đi học kéo đàn, cả thôn lúc đông nhất có đến gần 100 người biết chơi. Người có công đầu trong việc đưa Violon trở thành nhạc cụ của cả thôn là ông Nguyễn Hữu Đưa. Vì đây là nhạc cụ mới và khó chơi, đòi hỏi những người muốn kéo được đàn phải qua đào tạo bài bản. Lúc đó dù đang là nhạc công của tỉnh Hà Bắc nhưng tuần nào ông cũng đạp xe mấy chục km về dạy nhạc miễn phí cho mọi người trong làng. Nhà đông con, kinh tế gia đình khó khăn, mọi việc đồng áng đều đổ lên vai người vợ, nhưng vì lòng yêu nhạc và hăng say học tập của học sinh nên ông vẫn dành hết thời gian cuối tuần để dạy nhạc. Thầy nhiệt tình, trò ham học nên chẳng mấy chốc thứ nhạc cụ mới lạ đã trở thành quen thuộc với cả làng. Những ngày ấy, dù đứng ở đầu hay cuối thôn cũng đều có thể nghe thấy tiếng đàn, từ bờ tre, bụi chuối hay bất cứ chỗ nào có bóng mát là ở đó thanh niên tụ tập luyện đàn. Làng trên ngõ dưới phong trào học đàn rầm rộ, hầu như nhà nào cũng có người biết chơi violon.

Vốn yêu văn hóa văn nghệ, giờ đây có thêm nhạc cụ mới và nhiều người biết chơi nên phong trào đàn ca của thôn càng phát triển mạnh, người dân có điều kiện hưởng thụ nghệ thuật nhiều hơn. Nông dân ở đây yêu âm nhạc nên dù công việc bận rộn nhưng hễ dừng tay lao động là họ quay về đặt tay lên dây đàn. Những đôi bàn tay thô ráp ban ngày còn gánh phân, cấy lúa thì tối về lại kéo lên những âm thanh mê đắm lòng người. Sau mỗi ngày làm việc vất vả, tiếng đàn xóa đi mọi lo toan, cực nhọc… Bà Nguyễn Thị Tiến (60 tuổi, thôn Then) nói: “Tôi tự hào về đội văn nghệ của thôn mình lắm! Công việc nhà nông vất vả là thế mà họ vẫn dành thời gian cho âm nhạc. Nhờ có họ mà chúng tôi thường xuyên được xem các tiết mục văn nghệ. Gọi là cây nhà lá vườn nhưng tôi thấy các anh em trong đội biểu diễn tuyệt vời lắm! Cứ mỗi lần thôn có chương trình văn nghệ là dù đang làm gì tôi cũng bỏ để đi xem. Vì các anh ấy biểu diễn hay quá nên lần nào cũng đông nghịt người xem. Không chỉ có các buổi biểu diễn mà ngay cả trong hoạt động của các chi hội chúng tôi cũng được nghe đàn”.

Dàn violon của thôn Then trong Liên hoan “Tiếng hát làng Sen”.

DÀN NHẠC CỦA NHỮNG NGHỆ SĨ…CHÂN LẤM TAY BÙN

Hỏi về phong trào violon của làng, chúng tôi liền được chỉ dẫn đến gặp ông Nguyễn Quang Khoa, Đội trưởng đội văn nghệ. Trong căn nhà mái ngói nhỏ, đang ngồi làm mấy món đồ hàng mã (công việc làm thêm kiếm sống cùng với nghề làm ruộng của gia đình), khi nghe chúng tôi hỏi về dàn nhạc violon ông dừng tay và niềm nở tiếp chuyện, nhấp ngụm trà nóng hổi ông bắt đầu kể về đội văn nghệ độc đáo của quê mình.

Ngay từ năm 1955 đội văn nghệ của thôn đã có 40 người tham gia với các nhạc cụ chủ yếu là violon, ghi-ta, sáo trúc, nhị..Năm 1962 đội violon làng Then đã tham dự hội diễn nghệ thuật quần chúng ở Hà Đông do Bộ Văn hóa tổ chức và dành được giải Nhất. Tháng 10.1976 tham gia “Hội diễn nghệ thuật toàn quốc tại Hà Nội” và dành Huy chương vàng. Năm 1976 thay mặt Đoàn nghệ thuật tỉnh Hà Bắc đi biểu diễn phục vụ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 4…

Đạt được nhiều thành tích và tồn tại qua nhiều thế hệ đến bây giờ nhưng trong quá trình phát triển có nhiều lúc đội tưởng như tan rã, các thành viên đi làm ăn mỗi người một nơi. Không thể để cho văn nghệ làng Then nổi tiếng một thời bị rơi vào lãng quên, ông Khoa đã đi tới từng nhà vận động anh em tham gia dàn nhạc. Sẵn có lòng yêu nghệ thuật nên được sự cổ vũ nhiệt tình của ông, mọi thành viên trong đội lại tập hợp và luyện đàn. Sau mỗi bữa cơm tối là các anh em lại mang đàn ra nhà văn hóa ngồi luyện, người này giúp người kia nhớ lại những nốt nhạc đã quên, dần dần mọi nhạc công nông dân đều trở lại là những tay kéo vĩ cầm điêu luyện, làng quê thanh bình lại du dương tiếng nhạc.

Với thành viên là những “Hai lúa” thứ thiệt, dàn nhạc vĩ cầm của những “nông dân tài tử” đó đã tạo nên sự khác biệt hoàn toàn mà không ở đâu có. Bởi ở làng quê thường chỉ gắn với các giá trị văn hóa dân gian như tuồng, chèo, dân ca… các nhạc cụ truyền thống là trống, sáo, nhị… Còn ở đây, người dân lại gắn bó với cây vĩ cầm, một nhạc cụ được du nhập từ “trời Tây”. Những người chơi violon thường có học thức cao, luôn phải giữ gìn các ngón tay để đàn còn nhạc công trong dàn nhạc là những người làm nông nghiệp với các nghề từ chăn nuôi bò, bán thịt lợn, trồng lúa… với những bàn tay thô ráp. Thế giới biết đến những bản nhạc violon nổi tiếng như tổ khúc “Bốn mùa” của Vival­di hay “Hành khúc Thổ Nhĩ Kỳ” của Mozart nhưng ở thôn này mọi người chỉ biết đến các tác phẩm: “Du kích sông Thao”, “Trống cơm”, “Làng tôi”…

Trải qua bao thăng trầm đến nay đội vĩ cầm của thôn với 13 người vẫn duy trì hoạt động, thường xuyên biểu diễn phục vụ bà con. Từ các hoạt động của chi hội của thôn đến các hoạt động giao lưu văn hóa văn nghệ của tỉnh đều có sự tham gia của “Dàn nhạc Hai lúa”. Có thể nói, đội nhạc công đặc biệt ấy đã góp phần không nhỏ trong sự nghiệp xây dựng đời sống văn hóa văn nghệ cũng như gìn giữ truyền thống yêu ca nhạc, tạo nên nếp sống văn minh và xây dựng tốt phong trào “Gia đình văn hoá” ở địa phương.

Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân về giao lưu cùng dàn nhạc làng Then.

MONG ƯỚC GIẢN ĐƠN

Với lòng yêu nghệ thuật, vượt qua những khó khăn vật chất, chỉ mong muốn mang đến cho người xem những giây phút thư giãn sau buổi làm việc vất vả. Ở đây không có sự đòi hỏi mà chỉ có sự cống hiến và hưởng thụ một cách vô tư, những người nông dân quanh năm vất vả “một nắng hai sương” kinh tế quả là gánh nặng nhưng bỏ qua tất cả, họ vươn lên bằng các giá trị tinh thần. Khi được hỏi về mong ước của mình, những nghệ sỹ nông dân ấy chỉ mong được tham gia biểu diễn ở các chương trình mang tính phong trào do Trung ương tổ chức, hoặc trong các lễ hội văn hóa… Ông Khoa tâm sự: “Anh em chúng tôi mong muốn được đi biểu diễn ở các chương trình văn hóa của Trung ương lắm! Năm 2005 được tham gia chương trình “Liên hoan nghệ thuật quần chúng Tiếng hát làng Sen” tất cả mọi người đều rất phấn khởi và diễn rất nhiệt tình. Mong ước sao chúng tôi sẽ còn được tham gia nhiều chương trình như thế hơn nữa”.

Tham gia và đóng nhiều công sức cho phong trào văn hóa nghệ thuật ở địa phương, đặc biệt trong giai đoạn ngày nay các phong trào “Toàn dân xây dựng đời sống văn hóa”, “Gia đình văn hoá”… đang cần được khuyến khích. Vì vậy “Dàn nhạc Hai lúa” ở thôn Then xứng đáng được biểu dương, khen thưởng để khích lệ và nhân rộng.

Trần Tân

NGHỆ THUẬT BIỂU DIỄN Tháng 4 - 2011


Trang thông tin Điện tử Cục Nghệ thuật biểu diễn - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
 

Địa chỉ: Số 32 Nguyễn Thái Học - Ba Đình - Hà Nội;
Tel: (84-4) 3854 5348     Fax: (84-4) 3823 1222
Email: ntbd@cucnghethuatbieudien.gov.vn
Ghi rõ nguồn khi phát lại thông tin từ website này.

Thư viện ảnh

Liên hệ & Góp ý